Kedim ameliyat olacak: anestezi riskini gerçekte ne belirler?

Kedinize bir işlem önerildi ve şimdi bir karar vermeniz gerekiyor. Aklınızdaki soru muhtemelen tek bir cümleye sığıyor: uyanacak mı? Bu sorunun dürüst cevabı, ne "merak etmeyin, hiçbir şey olmaz" ne de belirsiz bir korku tablosudur. Anestezi, hiçbir hastada riski tamamen sıfır olmayan bir uygulamadır; ancak bu risk sabit bir sayı değildir ve en çok belirleyen şey işlemin adı değil, hastanın o işleme girerken içinde bulunduğu sağlık durumudur. Bu yazıda riski gerçekte neyin belirlediğini, hangi hazırlıkların bu riski düşürdüğünü, izlem sırasında ne yapıldığını ve hangi durumlarda bir işlemi ertelemenin doğru karar olduğunu anlatıyoruz.

Rakamlar ne söylüyor?

Bu konuda internette en sık karşılaşılan ifade, riskin çok düşük olduğunu belirten ve kaynak gösterilmeden dolaşan oranlardır. Kaynağı belli olan bir veriye bakmak daha yararlıdır.

Birleşik Krallık'ta yürütülen ve alanın en geniş çalışmalarından biri olan CEPSAF araştırmasında, 98.036 köpek ve 79.178 kedi izlenmiştir. İşlemden sonraki 48 saat içinde anestezi ve sedasyonla ilişkili ölüm sıklığı köpeklerde yüzde 0,17, kedilerde yüzde 0,24 olarak bildirilmiştir. Kaynak: Brodbelt DC, Blissitt KJ, Hammond RA ve ark. The risk of death: the Confidential Enquiry into Perioperative Small Animal Fatalities. Veterinary Anaesthesia and Analgesia 2008;35(5):365-373.

Asıl önemli olan ise bu çalışmanın ortaya koyduğu ayrımdır. Aynı araştırmada sağlıklı kabul edilen hastalarda bu oran kedilerde yüzde 0,11, köpeklerde yüzde 0,05 iken; hasta ve riskli gruptaki hastalarda kedilerde yüzde 1,40, köpeklerde yüzde 1,33 olarak bulunmuştur. Yani sağlık durumu iyi olan bir hastayla, mevcut hastalığı olan bir hasta arasında belirgin bir fark vardır.

Bu verinin sahibi ilgilendiren yanı şudur: anestezi riski tek bir sayı değildir; hastanın durumuna göre değişir. Bu nedenle "anestezi riskli mi" sorusunun doğru karşılığı, "benim kedimde risk nedir ve onu düşürmek için ne yapılıyor" sorusudur. Ayrıca bu çalışmanın belirli bir ülkede ve belirli bir dönemde yapıldığını, doğrudan her kliniğe uyarlanamayacağını da belirtmek gerekir.

Riski belirleyen asıl etken: hastanın durumu

Veteriner anestezisinde hastalar, işlem öncesi genel sağlık durumlarına göre risk gruplarına ayrılır. Bu sınıflandırma, hangi hazırlığın yapılacağını, izlemin ne kadar yoğun olacağını ve hangi önlemlerin alınacağını belirler.

• Genç, sağlıklı, ek hastalığı olmayan bir hasta ile ilerlemiş bir hastalığı olan hasta aynı grupta değerlendirilmez.
• Böbrek hastalığı: ilaçların vücuttan uzaklaştırılmasını ve sıvı dengesini etkiler; plan buna göre kurulur.
• Kalp hastalıkları: kedilerde bazı kalp hastalıkları belirti vermeden ilerleyebildiği için muayenede özellikle aranır.
• Karaciğer hastalıkları: ilaçların işlenmesini etkiler.
• Solunum sistemi sorunları ve basık burunlu ırklara özgü yapısal özellikler.
• Kilo: hem aşırı kilo hem de ileri zayıflık plan değişikliği gerektirir.
• Yaş: yaşın kendisi bir hastalık değildir, ancak yaşla birlikte fark edilmemiş hastalık olasılığı artar.
• Kansızlık, sıvı kaybı ve elektrolit bozuklukları: işlemden önce düzeltilmesi gereken durumlardır.
• İşlemin acil mi planlı mı olduğu: acil koşullarda hazırlık için gereken zaman bulunmayabilir; bu, riski etkileyen en belirgin farklardan biridir.

Yaş bir hastalık değildir

Sahiplerin en sık duyduğu ve en çok kaygı yaratan cümle, yaşlı bir hayvanın anesteziyi kaldıramayacağıdır. Bu, klinik olarak doğru bir genelleme değildir. Yaşın kendisi anesteziye engel oluşturmaz; riski artıran şey, yaşla birlikte artan ve fark edilmemiş olabilecek hastalıklardır.

Bu ayrım pratikte şu anlama gelir: yaşlı bir kedide yapılması gereken, işlemden vazgeçmek değil, işlem öncesi değerlendirmeyi daha kapsamlı yapmaktır. Böbrek ve kalp durumu bilinen, tansiyonu ölçülmüş, kan değerleri değerlendirilmiş yaşlı bir kedide anestezi planı hastaya göre kurulur. Ayrıca hesaba katılması gereken bir taraf daha vardır: işlemi yapmamanın da bir maliyeti vardır. İhmal edilen ağrılı bir diş sorunu ya da ertelenen bir kitle, kendi başına bir yük oluşturur. Karar, işlemin riskiyle işlemi yapmamanın riskinin karşılaştırılmasıyla verilir.

İşlem öncesi değerlendirme: risk burada düşürülür

Anestezi güvenliğinin en büyük bölümü, hasta uyutulmadan önce yapılan işlerde saklıdır.

• Ayrıntılı öykü: mevcut hastalıklar, kullanılan tüm ilaç ve takviyeler, daha önceki anestezi deneyimleri ve o deneyimlerde yaşanan sorunlar.
• Tam fizik muayene: kalp ve akciğerlerin dinlenmesi, mukoza rengi, dolaşım değerlendirmesi, ağız içi ve genel durum.
• Kan değerlendirmesi: organ işlevleri, kansızlık, kan şekeri, protein düzeyleri ve elektrolitler. Bu testler dışarıdan sağlıklı görünen hastalarda planı değiştirebilecek bulguları ortaya çıkarabilir.
• İdrar değerlendirmesi: özellikle yaşlı hastalarda böbrek işlevinin tamamlayıcı göstergesidir.
• Kan basıncı ölçümü: özellikle yaşlı kedilerde ve böbrek ya da tiroit hastalığı olanlarda önemlidir.
• Gerekli görülen olgularda kalp değerlendirmesi ve görüntüleme.
• Açlık planı: süre hastaya göre belirlenir; yavrularda ve bazı hastalarda uzun açlık uygun değildir. Su genellikle aksi söylenmedikçe kısıtlanmaz.

Ameliyat öncesi kan tahlilinin neyi ortaya çıkardığını 'Ameliyat öncesi kan tahlili' başlıklı yazımızda ayrıntılı ele alıyoruz. Tahlil sonuçlarının nasıl okunduğunu ise 'Elinizdeki tahlil sonucunu birlikte okuyalım' yazımızda bulabilirsiniz.

İzlem: anestezinin görünmeyen kısmı

Sahipler anesteziyi çoğu zaman 'uyutan ilaç' olarak düşünür. Oysa anestezi bir ilaç değil, sürekli yönetilen bir süreçtir. İşlem boyunca hastanın hayati işlevleri izlenir ve gereken düzeltmeler anında yapılır.

• Kalp hızı ve ritmi.
• Kandaki oksijen düzeyi.
• Solunum ve soluk verilen havadaki karbondioksit düzeyi.
• Kan basıncı: anestezi altında düşme eğilimindedir ve organ kanlanmasını doğrudan etkiler.
• Vücut sıcaklığı: anestezi altında düşer. Sıcaklığın korunması uyanma süresini ve komplikasyon riskini etkilediği için aktif ısıtma önemlidir.
• Anestezi derinliği: hastanın çok derin ya da çok yüzeysel olmaması için sürekli ayarlanır.
• Damar yolu ve sıvı desteği: dolaşımın desteklenmesi ve gerektiğinde acil ilaç uygulanabilmesi için gereklidir.

Bu izlemin kim tarafından yapıldığı da önemlidir. Cerrahın aynı anda hem işlemi yapması hem hastayı izlemesi ile, izlemeyi yalnızca bununla ilgilenen ayrı bir kişinin yapması aynı güvenlik düzeyi değildir.

En kritik dönem: uyanma

Sahiplerin çoğu riski işlem sırasına yerleştirir. Oysa CEPSAF çalışmasının vurguladığı sonuçlardan biri, ameliyat sonrası dönemdeki bakımın iyileştirilmesinin ölümlerin azaltılmasında önemli bir alan olduğudur. Uyanma dönemi, izlemin gevşetilmemesi gereken bir dönemdir.

• Hasta tam olarak uyanana kadar solunumu ve vücut sıcaklığı izlenmeye devam eder.
• Vücut sıcaklığının normale dönmesi desteklenir.
• Ağrı yönetimi bu dönemde sürdürülür; ağrı yalnızca bir konfor sorunu değil, iyileşmeyi etkileyen bir etkendir.
• Bulantı ve kusma açısından gözlem yapılır.
• Hastanın kendine zarar vermemesi için sakin ve güvenli bir alanda tutulur.
• Eve gönderme zamanı, hastanın durumu uygun olduğunda belirlenir.

Bir işlemi ertelememize ne sebep olur?

Bu başlığı özellikle ekliyoruz, çünkü bir kliniğin hangi durumlarda 'bugün olmaz' diyebildiği, güvenlik yaklaşımı hakkında en çok bilgi veren şeydir.

• İşlem öncesi değerlendirmede, önceden bilinmeyen ve önce ele alınması gereken bir bulgu saptanması.
• Aktif bir enfeksiyon ya da ateş bulunması.
• Belirgin sıvı kaybı ya da elektrolit dengesizliği olması; bunlar düzeltilmeden anestezi riski gereksiz yere yükselir.
• Ciddi kansızlık saptanması.
• Dengesi bozulmuş bir kronik hastalığın bulunması; önce hastalığın dengelenmesi gerekir.
• Solunum sıkıntısı bulguları olması.
• Açlık kuralına uyulmamış olması: mide dolu olduğunda içeriğin akciğere kaçma riski artar.
• Sahibin süreci ve olası riskleri anlamadan karar vermiş olması; bu durumda konuşmak için zaman ayrılır.

Acil durumlarda ise denge değişir: bekleyerek geçen zamanın riski, işlemin riskinden büyük olabilir. Bu durumda hazırlık kısaltılır ve stabilizasyonla işlem eş zamanlı yürütülür. Bu, planlı bir işlemden farklı bir karar sürecidir.

Kronik hastalığı olan kedilerde plan nasıl değişir?

Bilinen bir hastalığın olması çoğu zaman anesteziye engel değildir; planın o hastalığa göre kurulması anlamına gelir.

• Böbrek hastalığında: sıvı yönetimi ve kan basıncının korunması öne çıkar; işlem öncesi ve sonrası izlem daha yoğundur.
• Kalp hastalığında: sıvı miktarı ve ritim izlemi kritik hâle gelir; işlem öncesi kalp değerlendirmesi gerekebilir.
• Hipertiroidide: kalp hızı ve tansiyon üzerindeki etkileri nedeniyle mümkünse hastalığın önce dengelenmesi tercih edilir.
• Diyabette: açlık planı ve kan şekeri izlemi özel olarak düzenlenir; bu hastalarda uzun açlık uygun değildir.
• Yaşlı hastalarda: vücut sıcaklığının korunması ve uyanma döneminin izlemi ayrıca önemlidir.

Bu yazıda hiçbir anestezi ilacının adı, dozu ya da protokol ayrıntısı verilmemektedir. Hangi ilaçların hangi hastada kullanılacağı tamamen hastaya özel bir karardır ve kullanılan ürünlerin hangi ülkede ruhsatlı olduğu da değişkendir. Bu kararı yalnızca hayvanınızı değerlendiren hekim verebilir.

Sahibin sorması gereken sorular

Onam vermeden önce sorabileceğiniz sorular şunlardır. Bunları sormak, kliniğe duyulan güvensizlik değil, sürecin normal bir parçasıdır.

• Kedimin risk durumu nasıl değerlendirildi?
• İşlem öncesi hangi testler yapılacak ve neden?
• Anestezi sırasında hangi değerler izlenecek ve izlemeyi kim yapacak?
• Damar yolu açılacak mı, sıvı desteği verilecek mi?
• Vücut sıcaklığı nasıl korunacak?
• Ağrı yönetimi nasıl planlanıyor ve eve gittikten sonra sürecek mi?
• Uyanma döneminde ne kadar süre gözlem altında kalacak?
• Beklenmedik bir durumda süreç nasıl işleyecek ve bana nasıl haber verilecek?
• Eve gittikten sonra nelere dikkat etmeliyim ve hangi bulgularda sizi aramalıyım?

Eve döndükten sonra

• Kediyi sessiz, ılık ve güvenli bir odada tutun; yüksek yerlere çıkmasını engelleyin.
• Tam olarak kendine gelene kadar mama ve su konusunda hekiminizin verdiği zamanlamaya uyun.
• Diğer hayvanlardan ve çocuklardan bir süre ayrı tutun.
• Yara bölgesini günlük kontrol edin; kızarıklık, şişlik, akıntı ya da açılma olursa kliniği arayın.
• Kedinin bölgeyi yalamasını engelleyin; bunun için önerilen yöntemi uygulayın.
• Verilen ilaçları önerilen biçimde ve süreyle kullanın; kendi kararınızla kesmeyin ya da değiştirmeyin.
• Kum kabı takibi yapın: işlem sonrası idrar ve dışkı çıkışının olup olmadığı önemlidir.
• İştahsızlık bir günü aşarsa kliniği arayın; kedilerde uzayan açlık ayrı bir sorun yaratır.

Ameliyat sonrası dönemde belirgin halsizlik, tekrarlayan kusma, nefes almakta zorlanma, diş etlerinde solukluk, yara bölgesinde belirgin sorun ya da bir günü aşan iştahsızlık varsa beklemeden kliniği arayın.

Kedinize bir işlem planlandıysa ve süreci ayrıntılı biçimde konuşmak istiyorsanız, Kısırlaştırma & Cerrahi ve Laboratuvar & Görüntüleme hizmetlerimiz hakkında bilgi almak için Çankaya, Öveçler'deki Pet Internal Veteriner Kliniği'ne 0536 290 69 58 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.